Chloorhexidine: werkzaam, en juist daarom niet voor lang gebruik

Chloorhexidine is het best onderzochte mondantisepticum en het meest overmatig gebruikte, want het werkt goed, en dat verleidt tot voorschrijven alsof er geen gevolgen zijn.

De werking verklaart zowel de doeltreffendheid als de grenzen. Het molecuul is positief geladen en bindt aan de negatief geladen oppervlakken in de mond: slijmvlies, tandlaagje en bacteriemembranen.

Die binding geeft de substantiviteit, het vermogen om na spoelen uren werkzaam te blijven en geleidelijk vrij te komen. Dat onderscheidt haar van andere antiseptica.

De concentraties zijn niet uitwisselbaar. 0,2% is de concentratie voor kort gebruik in acute fasen; 0,12% geeft vergelijkbare werking met minder bijwerkingen; lagere concentraties dienen langere perioden.

De bekendste bijwerking is de bruine verkleuring van tanden, restauraties en tong. Het is geen neerslag van het middel maar het gevolg van een reactie met stoffen uit de voeding, vooral de polyfenolen uit koffie, thee en rode wijn.

Dat verklaart waarom de verkleuring tussen patiënten zo verschilt: zij hangt af van wat men drinkt. Wie veel koffie drinkt verkleurt binnen dagen, wie geen koffie drinkt nauwelijks.

De overige gevolgen zijn een tijdelijke smaakverandering en, bij langdurig gebruik, afschilfering van het slijmvlies. Zij verdwijnen na staken maar volstaan om het gebruik te laten varen.

Vandaar de praktische regel: chloorhexidine is een middel voor afgebakende perioden, geen dagelijkse mondspoeling. De gebruikelijke toepassingen blijven binnen één of twee weken.

De situaties waarin zij werkelijk aangewezen is zijn weinig en herkenbaar. De periode na een ingreep, wanneer poetsen niet gaat; acute necrotiserende vormen; patiënten die tijdelijk geen mechanische verzorging aankunnen.

Buiten die gevallen hoort de dagelijkse spoeling iets anders te zijn, want wie maandenlang chloorhexidine gebruikt, verzamelt verkleuring die naderhand een aparte zitting kost om te verwijderen.

Eén praktisch punt bepaalt de uitkomst: chloorhexidine wordt onwerkzaam door het natriumlaurylsulfaat in veel tandpasta's. Vlak na het poetsen gebruikt, verliest zij werking.

Juist is minstens een half uur tussen poetsen en spoelen te laten, en dat is informatie die vrijwel geen patiënt krijgt.

Kortom: de substantiviteit maakt haar urenlang werkzaam, de concentraties hebben verschillende toepassingen, de verkleuring komt uit de reactie met polyfenolen uit de voeding, het gebruik blijft beperkt tot één of twee weken, en zij hoort los van de tandpasta die haar onwerkzaam maakt.